Đời cách mạng Phan Bội Châu (Ngục trung thư)

Đời cách mạng Phan Bội Châu (Ngục trung thư) Phan Bội Châu · Đào Trinh Nhất dịch

THAY LỜI TỰA

NĂM 1913, Phan Sào-Nam tiên-sinh đang ở bên Tàu, bỗng bị đô-đốc Quảng-đông là Long-tế-Quang vừa tham lợi, vừa sợ oai, bắt tiên-sinh hạ ngục toan giải giao cho chánh-phủ thuộc-địa Đông-dương. Nếu không có những bạn chính-khách Trung-hoa cứu khỏi, thì tiên sinh đã bị bắt về nước sớm hơn 12 năm kia rồi.

Lúc ở trong ngục Quảng-châu tiên-sinh thái nhiên viết ra tập sách tuyệt-mạng. tựa là « NGỤC-TRUNG-THƯ » tự thuật việc mình bôn-tẩu quốc-sự mấy mươi năm, lời lẽ rất là thành thiệt, bi tráng. Đến văn-chương hay thì khỏi phải nói.

Anh em Việt-Nam đồng-chí ở Tầu năm 1914 từng đem xuất-bản một lần. Năm 1938 lại mới in một lần nữa. Ai cũng phải nhìn nhận là tập văn có giá trị, cả về lịch-sử và văn-chương.

Chúng tôi đem dịch ra đây để công hiến đồng-bào xem cho biết.

Độc-giả đọc sẽ thấy bực người tài học và khảng khái như tiên-sinh, hai mươi năm về trước bôn-tẩu quốc-sự, có thanh danh trọng vọng biết bao, thế mà tiên-sinh vẫn giữ đức tự trọng tự khiêm, cho đến đỗi tự cho mình là ngu, là dở, ấy chính là một chỗ trì-thủ cao-thượng của nhà chí sĩ cựu học, và tiên-sinh là người khiến cho chúng ta đáng kính, không lấy sự thành bại luận anh-hùng, cũng chính vì chỗ trì thủ đó vậy.

Chẳng-bù với nhiều người tự xưng là chí sĩ mưu-quốc bây giờ, mỗi việc gì cũng háo thắng háo danh, chưa ra gì đã tự cao tự đại, chúng tôi tưởng họ cần phải học đạo trì-thủ còn lâu lắm.

Chỉ vì muốn treo cao tấm gương trì-thủ đó mà chúng tôi công-bố bản dịch « NGỤC-TRUNG-THƯ » này ra, không có sơ-ý nào khác hơn.

Đào-trinh-Nhất

VÌ SAO LONG-TẾ-QUANG BẮT TÔI HẠ NGỤC?...

CON chim sắp chết, tiếng kêu đau thương; người ta sắp chết, lời nói ngay thẳng. Những lời tôi nói ra đây có ngay thẳng hay chăng, tôi đâu có biết. Nhưng chỉ biết là lời nói của một người sắp chết thì có.

Mùa đông năm Quý sửu (1913) tôi đang ở đậu Dương-thành, thì quan toàn-quyền Pháp ở Đông-Dương sang chơi Quảng-châu, đem vụ án đầu đảng cách mạng nước Nam ra, xin chính-phủ Quảng-đông bắt tội để giải giao về chính-phủ Pháp xử.

Đô đốc Quảng-đông lúc bấy giờ là Long-tế-Quang chịu theo lời xin ấy, trước ngày cuối năm 8 bữa, bắt tôi giam cầm trong ngục, và bảo cho tôi biết rằng sớm muộn sẽ giải tôi giao trả người Pháp.

Tôi biết sớm chiều gì đây, đầu tôi cũng lìa khỏi cổ, nhưng tôi vẫn lấy làm vui vẻ. Than ôi! bao nhiêu năm bôn-tẩu, mưu tính trăm việc mà không nên một việc gì, nghĩ mình tội nặng lỗi nhiều, có vui gì sống nữa mà ham.

Song trước khi chết, không lẽ không thốt ra một vài tiếng kêu đau thương sau chót. Ai biết lòng ta chăng? Ai bảo ta có tội chăng? Còn một giây phút trước khi ta phải chôn mình dưới đất, ta cũng muốn cạn lời ta nói. Chiếc bóng bơ vơ trời biển, ngọn đèn leo lét gió mưa, ta thấm giọt lệ còn lưu lại mấy chục năm nay, gom góp lịch-sử một đời ta, hòa với máu mà viết ra tập sách này. Hỡi 3 ngàn muôn đồng bào chí-ái chí thân, dầu ai biết lòng ta chăng? dầu ai buộc tội ta chăng? khi đọc tập sách này, sẽ thấy giọt máu hầu khô, vẫn còn đầm đìa ở trên mặt tờ giấy vậy.

⁂

Ra đời giữa lúc mất Nam kỳ đã 6 năm!

RA DỜI GIỮA LÚC MẤT NAM-KỲ DÃ 6 NĂM!

TRIỀU vua Tự-Đức thứ 15, năm Nhâm-tuất (Tây–lịch 1862), binh Pháp chiếm lĩnh đất Nam kỳ ta.

Nam-kỳ là kho tàng thiên nhiên của nước ta; cửa biển Saigon thật là cuống họng ta, nay đã vào tay người Pháp rồi, ta chưa mất hết cả nước, chỉ là chuyện thời gian sớm muộn đó thôi. Chén vàng đã ụp, nhà lớn sắp tiêu, thương thay cho ta, lại nhè giữa lúc ấy mà sinh ra đời. Thiệt ta sinh ra đời giữa năm Đinh-mảo, niên hiệu Tự-Đức thứ 20, nghĩa là lúc Nam-kỳ đã mất 6 năm rồi. Đầu xanh nào đã biết gì, con thơ chưa lìa bọc mẹ, thế mà tấn kịch biển khóc non gào, sửa soạn đem mi mà liệng vào giữa tấm màn thảm đạm ấy. Lồng lộng trời xanh, kẻ ấy là ai đó tá?