Giấc mộng con

Đêm hôm 28 tháng giêng năm Bính-thìn là năm Duy-tân thứ 10, lịch tây 1916, Nguyễn-khắc-Hiếu hiện thân ở cố-lý mà tinh-thần tri-giác man-mác tại tha-hương.

Thời thấy:

Cùng hai người bạn thân, Lệ-Trùng và Thu-Thủy, cùng chơi núi Sài-sơn, lên chợ Giời. Ngó xuống chân núi thời lom-nhom đá mọc, hớn-hở huê cười, các người đi chơi xuân nối nhau một giải như con rắn lượn lối đường quanh; trông ra bên giời thời một ngàn mây bạc, mấy vệt rừng xanh. Giang sơn một thú hữu tình, bức tranh xuân-sắc như gần như xa.

Lệ-Trùng. — Giời mỗi năm một lần xuân, thời giang sơn cũng mỗi năm một lần xuân; thời trăm năm trăm lần xuân; nghìn, vạn, ức, triệu, hằng-hà sa-số năm thời nghìn, vạn, ức, triệu, hằng-hà sa-số xuân. Mà tiếc cho thân-thế con người ta, tuổi đã đi không bao giờ lại! tóc đã bạc bao giờ lại xanh! Cho nên người đời xưa vui chơi non nước mà hay sinh một mối cảm-tình, thời như chúng mình ngày nay, cũng sao được không có mỗi người một tư-tưởng riêng?

Thu-Thủy. — Vui chơi non nước mà hay sinh một mối cảm-tình, thời dẫu người đời xưa hay chúng ta, cũng chẳng qua muốn đem thân danh cùng giang sơn cùng lưu-truyền, thời cũng là một hứng-thú chung của các người đi chơi trong lúc du thưởng thế mà thôi.

Lệ-Trùng. — Giang sơn to nhớn như thế, trông như hữu tình, mà thực là một vật vô tình, cho nên thọ. Thân hình con người ta rất nhỏ mọn, lại các cái lo thương phiền não lần-hồi truyển tiếp trong ngày đêm. Người đời xưa dám mong hai chữ lưu-truyền, là chỉ trông cậy vào hai chữ tài đức. Nhưng tôi thấy lắm người tài cũng không hèn, đức cũng không bạc, mà sau lúc thân đã khuất, hình đã tiêu, thời tên tuổi sự-nghiệp cũng đều chỉ mây tan đá chìm trong thế-gian...

Hiếu. — Ấy bởi thế, cho nên tôi mỗi bận đi chơi, trước thì hứng, sau ra cảm, rồi sinh sầu. Không biết người sầu chăng? giang sơn sinh sầu chăng?

Thu-Thủy. — Không. Cứ ý tôi xem ra thời: vật đổi sao dời, đá mòn sông cạn, giời đất có lúc bể dâu, mà các người danh-nhân thực thiên cổ. Núi Thú-dương có ngày cũng lở, mà tiếng Di, Tề ở Trung-quốc, biết đời nào quên; sông Bạch-đằng khô lấp có phen, mà ông Trần Hưng-đạo tại nhân-gian, ai làm cho mất. Vật chỉ có hình thời tất hủy. Giang sơn dẫu thọ, so với danh-nhân còn chết non, cũng chỉ thua hai chữ tài đức là giống vật vô hình mà người là một vật hữu tình. Nếu như ý nói anh Lệ-Trùng thời không những sai nhầm, lại dễ làm cho người ta ngã lòng lắm. Còn như anh Tản-Đà thời nguyên là một người đa tình, cho nên nhiều sự sầu cảm. Cái đó coi như thường mà thực rất có hại đến học-thức.

Lệ-Trùng. — Phải, nhân tôi lại nghĩ rằng: con người ta ở đời, cũng chỉ nên nuôi cái tài sức, theo cái ý thú, để làm song cái phận-sự mình; còn như lưu-truyền hay không, cái đó về phần sau lúc tri-giác đã thu tiêu, không cần phải tính đến. Ông Bá-Di có tính đâu sự lưu-truyền mà mới có cao-tiết núi Thú-dương? Ông Hưng-đạo có tính đâu sự lưu-truyền mà mới có trận đánh sông Bạch-đằng? thời cũng can chi phải cùng giang sơn tranh thọ, mà nay sầu mai cảm, không những vô ích, thêm hại cho sinh-ý tự-nhiên.

Hiếu. — Phải. Chúng ta bàn luận trước, cũng chẳng qua cảm-hứng trong một lúc đi chơi thế này thôi; như mấy câu nói anh Lệ-Trùng mới rồi, ý tưởng thật bình-thường mà cao hơn. Ừ, nhưng tài sức con người ta có hạn mà phận-sự không biết đâu là bờ; nếu không có riêng một ý thú, không định được một đích hạn, thời như đội chiếc thuyền nan ra đứng trông cửa bể, hồ dễ mà không ngán? Ngán, hồ dễ mà không sầu?

Lệ-Trùng. — Giời sinh vạn vật trong thế-gian, vị khác nhau, phận khác nhau, tài khác nhau, cho nên ý thú …