Giấc mộng lớn

« Còn giấc mộng lớn, đợi khi tỉnh rồi sẽ hay. » Cuối bài tựa quyển GIẤC-MỘNG-CON đã in ra năm xưa, có câu nói như thế. Song đến nay nghĩ lại, như giấc mộng con thời đến lúc tỉnh mới chép; còn giấc mộng lớn mà nếu cũng đợi đến khi tỉnh, thời thì giờ biết có hay không? Lại ông Trang-Chu có nói rằng: « Có sự tỉnh lớn, mà rồi mới biết giấc mộng lớn ». Nay dẫu chưa tỉnh, cũng đã biết là mộng, thời cần gì phải đợi đến lúc tỉnh mới chép. Chép giấc mộng lớn.

Mình yêu mình, không cứ đẹp hay xấu, hay hay dở; người ta yêu nhau, thường cũng không cứ đẹp hay xấu, hay hay dở, mà yêu thời cứ yêu. Bởi thế cho nên hai người yêu nhau, thường cũng có tặng nhau bằng ảnh. Sự tặng đó, chỉ có thể đối với một số ít người có quen biết, mà chơi với nhau về sắc-tướng, chơi với nhau trong nhất thì. Còn như đối với đại-đa-số người có quen biết cùng là không quen biết, đem cùng nhau tâm sự trăm năm, thời phóng ảnh truyền thần khó thay hiệu lực vậy. Nghĩ tự Khối-tình-con xuất bản, lấy văn-chương làm bạn với ai ai; gần xa trong bốn phương giời, ta yêu ai đó là người yêu ta. Lại hoặc giả trăm nghìn năm sau nữa, ai yêu ta, ta chẳng được yêu cùng. thời, ai yêu, ta cũng ơn lòng, lấy chi báo đáp tấm lòng ai yêu. Cho nên đối với xã-hội mà giấc mộng lớn chép.

Vậy thời Giấc mộng lớn, là một tập kỷ-thực chăng? Hoặc có người hỏi chơi như thế, tác-giả thực khó giả lời: Đã gọi là mộng, thời sao được là kỷ-thực. Vậy thời giấc mộng lớn, là một cuốn tiểu-thuyết chăng? Hoặc có người hỏi chơi như thế, tác-giả lại càng khó giả lời: Có sự-thực mới chép, thời không phải là tiểu-thuyết. Thôi thời kỷ-thực hay tiểu-thuyết, tự độc-giả muốn cho sao thời là sao. Tác-giả chỉ cứ theo sự chiêm-bao mà tùy ý chép ra, không có mạch-lạc, không có qui-tắc, không kể việc khinh việc trọng, không hiềm cái dở cái hay, muốn lược thời lược, muốn tường thời tường, chẳng qua là một cuốn văn chơi, tưởng cũng không quan-hệ đến những sụ phẩm-bình của các bực đại-nhã cao-nhân vậy.

Vĩnh-Yên le 19 Octobre 1928

Nguyễn-Khắc-Hiếu

tựa

Giấc Mộng Ló’n

Giấc mộng lớn, từ năm lên bốn giở về trước không nhớ; nhớ từ năm lên năm, chép từ năm lên năm.

Năm mình lên năm tuổi, tức là năm Thành-Thái thứ năm, ở Nam-định vỡ lòng học chữ Hán. Khi ấy đi học, còn phải có người cõng, về nhà chỉ thích chơi chuồn chuồn. Trong năm ấy, học hết được một quyển Tam-tự-kinh, một quyển Ấu-học ngũ-ngôn-thi và một phần quyển Dương-tiết. Trong ba quyển sách ấy, thích nhất là quyển Ấu-học ngũ-ngôn-thi; trong quyển Ấu-học Ngũ-ngôn-thi thích nhất là hai câu hoa-cù hồng phấn nữ, tranh khán lục y lang. Cái bệnh đa tình từ đấy, cái lòng mê khoa-cử cũng từ đấy. Các nhà làm sách để dạy trẻ, cũng nên cẩn thận thay!

Hết năm lên năm, sang đến năm lên sáu, ở Nam-định lên Hà-nội, học Luận-ngữ chính-văn. Năm lên bẩy, lên tám, thời về quê nhà ở Sơn-tây, núi Tản sông Đà, từ đấy mới kết duyên non nước.

Trong thời-kỳ ấy, tư-tưởng hành vi, nhiều cái rất tự-nhiên. Lần thứ nhất mình thấy có đám ma, hỏi ra thời chúng nói là trong làng có ông cụ chết; trong bụng lấy làm rất lạ: người mà sao lại có người chết! Thấy chúng nói truyện làm nhà, cũng lấy làm rất lạ: nguyên tưởng những cái nhà người ta ở, là tự giời đất sinh nó ra như thế, sao lại có người phải làm nhà! Có một khi cùng những trẻ con trong họ, chơi làm sự hát chèo, mình đóng vai Từ-Thức, mặc một cái áo bằng cấp mà không có mặc quần; đến lúc cửi áo cẩm-bào để tha cho người tiên-nữ, cả chúng đều vỡ cười.

Khoảng năm mười một mười hai tuổi, học ông anh ở nhà, có câu đối ra rằng:

攝 乎 大 國 之 間

Nhiếp hồ đại-quốc chi dan;

Đối:

屹 如 巨 人 之 志