Thế lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam kỳ

ĐẠI-Ý QUYỂN SÁCH NÀY.

Xứ Nam-kỳ tức là một cuống họng của ta, đối với trong là một kho tàng to, quay ra ngoài là một thị-trường lớn, công phu cha ông khai thác mấy trăm năm, mới có ngày nay, để cho con cháu làm của gia-tài, đáng lẽ ta không nên để cho ai phạm vào quyền-lợi ấy của ta mới phải.

Thế mà bị 20 vạn người Tầu là một dân-tộc có tài thực dân, kéo nhau sang hạ cái thủ-đoạn kiếp-lược dần dần, bây giờ nghiễm nhiên làm ông chủ-nhân trong trường thương-mại công-nghệ của ta, thôi thì trên bến dưới thuyền, thượng vàng hạ cám, nhất thiết lợi-quyền đều vào tay họ lũng đoạn hết, ta cam tâm để họ đè nén: khó nhọc ta gánh, miếng ngon họ ăn, bao nhiêu lâu nay, ta chịu mãi cái nỗi « cường tân áp chủ » như thế. Ôi! vận-mạng của ta ở xứ Nam-kỳ, tương lai của ta ở xứ Nam-kỳ, không có lẽ ta cứ điềm nhiên để họ kiếp-lược chiếm-cứ ta như vậy mãi được, chắc phải tìm cách nào tước bớt cái thế-lực họ đi, và thu lại những mối lợi mà mình có quyền chính-đáng được hưởng mới được. Song le, muốn tước bớt cái thế-lực họ đi mà thu lại những mối lợi mà mình có quyền chính-đáng được hưởng, thì phải làm thế nào? Quyết không phải chỉ cau mày trợn mắt, làm truyện như « tẩy chay » năm nào, mà thành công được đâu! Vì phải xét họ gây được cái thế-lực to lớn vững vàng ở Nam-kỳ như ngày nay, nào là di dân, nào là bỏ vốn, nào là tốn sức nhọc lòng, nào là mở mang xếp đặt, công phu tích lũy đã mấy thế-kỷ nay rồi, thì tất không phải là thế-lực mà đụng chạm vào là làm nghiêng đổ ngay được. a bây giờ muốn đi đánh lui một toán đại-địch trong thương-trường ấy, không nói gì là phải phí trí-lực, phải phí thì giờ, mà trong khí-cụ cần dùng thì xứ Nam-kỳ ta thiếu hẳn một thứ, là nhân-công, tức là một khí-cụ cần nhất trong trường kinh-tế chiến-tranh vậy.

Nam-kỳ thiếu nhân-công thật, còn non hai triệu mẫu đất hoang bỏ chưa khai khẩn, bao nhiêu nguyên liệu vật-sản, bỏ chưa đem dùng, đến ngay tiện nghệ khổ công, cũng không có người làm, nhất thiết công-nghệ buôn bán gì, đều vào tay Hoa-kiều hết, cũng chỉ vì không có người làm, bởi vậy, bây giờ nói việc mở mang xứ Nam-kỳ, tức là cách phá cái thế-lực Hoa-kiều, mưu cuộc phú-cường nay mai, thì nhân-công chính là một tài-liệu mà xứ Nam-kỳ đang phải cần đến lắm.

Nhân-công ấy lấy ở đâu ra được? Người Trung, Bắc-kỳ cất tiếng lên mà đáp rằng: « Tôi đây! »

Thật ra, cái hiện-tình sinh hoạt của dân hai xứ ngoài này đã thấy chen chúc, khổ sở lắm: rừng núi tứ tung, địa thế chật hẹp, nhân-số ngày một đông thêm, mà mọi nghề nghiệp chưa được rộng rãi, dân không đủ làm; ruộng đất hầu đã vỡ hết, nhưng nghề canh nông thật gian nan, mùa thường bị mất; nói tóm lại mọi công việc làm ăn, tuy đã mở mang ra nhiều, nhưng so sánh với số dân, không được tương đương, cho nên bọn dân lam lũ khốn cùng, không nghề không nghiệp, hãy còn nhiều lắm. Lại thêm một nỗi, thường bị nhiều cái tai vạ bất kỳ, thí dụ như mưa tràn nước lụt, thì dân tình càng thấy khổ già: ruộng vườn ngập hết, nhà cửa trôi băng, ở không có nơi, ăn không có miếng, bấy giờ cha con vợ chồng giắt díu nhau đi bơ vơ kiếm ăn, trông tình cảnh rất là ái ngại, dù có hưng-công, dù có phát chẩn, đều là cách tạm thời, chẳng có hiệu quả gì chắc chắn cả. Xét lại thì hai xứ này, đường sinh-hoạt hẹp mà số sản-dục ngày tăng, e rồi có cái vạ nhân-mãn, chẳng đáng lo cho cuộc tiến-hóa lắm ư? Ta phải đi bớt đi mới được.

Có người nói sao người Bắc-kỳ không lên mạn ngược mà khẩn hoang, người Trung-kỳ không vào miền Mọi mà doanh-nghiệp, nhưng không biết đâu sự-lý đã đành, mà tình thế lại khác, mạn ngược thì khí hậu không lành, nên đối với việc làm ăn hơi khó, miền Mọi tuy nguồn lợi vốn sẵn, nhưng luật cấm không cho vào; vả chăng hai chỗ ấy cũng chẳng lợi-dụng được hết nhân-công Trung, Bắc-kỳ, như thế thì bảo lên những chỗ ấy mà thực dân, là một điều chẳng xong rồi, tất phải di đi một nơi khác.