Truyền kỳ mạn lục

« Truyền kỳ mạn lục » là một bộ sách cổ của ta, đã có nhiều người biết tiếng; người viết ra sách ấy là ông Nguyễn Dữ đời Lê.

Nguyễn tiên-sinh người làng Đỗ-tùng huyện Trường-lân thuộc về thừa-tuyên Hải-dương, con ông Nguyễn Tường-Phiếu, tiến-sĩ khoa Bính-dần niên-hiệu Hồng-đức thứ 27 (1496) nhà Lê, làm quan đến Thượng-thư, khi mất được thờ làm phúc-thần.

Tiên-sinh thủa nhỏ rất chăm học, xem rộng nhớ nhiều, từng là người học-trò thông-minh có tiếng ở cửa cụ trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm. Lớn lên đi thi đỗ hương-tiến, rồi có trúng nhất nhị trường trong một vài khoa thi hội.

Kế đó tiên-sinh được bổ chức tri-huyện Thanh-toàn. Nhưng mới tại nhiệm được một năm, tiên-sinh tự thấy chán-nản, xin từ chức về nhà nuôi mẹ cho toàn đạo hiếu, trải mấy tinh sương, bước chân không đặt đến thành-thị.

Trong khi ở nhà, tiên-sinh chỉ ham vui với văn-chương sách-vở, người ta gọi là nhà xử-sĩ, nghĩa là một kẻ sĩ ẩn-dật.

Năm sinh năm mất của tiên-sinh, hiện chưa thể tra-cứu vào đâu để biết được rõ, chỉ biết áng chừng tiên-sinh sống vào khoảng từ đời Cảnh-thống (1498-1504) cho đến hết đời Tiền Lê sang đầu đời Mạc mà thôi.

Tại sao

TẠI SAO CÓ BỘ SÁCH TRUYỀN-KỲ MẠN-LỤC?

Nguyễn Dữ tiên-sinh sống về khoảng đời vua Uy-mục, Tương-dực, Chiêu-tôn, Cung-hoàng, nghĩa là vào hồi suy-loạn của triều Tiền Lê. Bấy giờ quốc-thế ngửa-nghiên, cường-thần lăng-tiếm, kỷ-cương đổ-nát, phong-hóa suy-đồi. Tiên-sinh có lẽ đã biết chừng vận Lê không thể bền lâu, vả nghĩ câu « Nguy bang bất nhập, loạn bang bất cư », nên đã treo ấn từ quan, về cố-hương phụng-dưỡng mẹ già, sống cái đời một kẻ ẩn-sĩ, hàng bao nhiêu năm không đặt chân đến chỗ thành-thị. Trong khi ở nhà, tiên-sinh lấy sách-vở bút-nghiên làm bạn. Nhân bấy giờ văn-hóa nước mình cũng mới mở-mang, người ta còn hay tin những việc thần quái. Bởi hay tin, nên có lắm những chuyện thần-quái sản-sinh và lưu-hành ở trong dân-gian. Nhất là trải qua một hồi loạn-lạc mấy mươi năm ở khoảng cuối Trần đầu Lê, nhân-dân bị khủng-bố về những cái thảm-trạng sông máu núi xương, càng là nguyên-cớ để sản-xuất những chuyện thần-quái. Nguyễn Dữ tiên-sinh ngồi nhàn, nhân nghĩ những câu chuyện lạ kia, có lắm chuyện cũng hay hay, đủ làm những tấm gương giám giới,

nhất là nếu lại được chép-ghi bởi cây bút châm-phúng của kẻ thương thời mẫn tục. Cây bút ấy tiên-sinh đã sẵn-sàng có, vả lại là cây bút tài hoa, đương muốn trổ cái tài thêu-dệt lên trên mặt giấy. Vì vậy, tiên-sinh bèn sưu-tập những chuyện truyền-thuyết linh-kỳ từ thủa Lý Trần đến hồi ấy, không chừng tiên-sinh còn bịa thêm ra nữa, dùng một lối văn mỹ-diệu của nhà tiểu-thuyết tài-nghệ, viết nên bộ TRUYỀN-KỲ MẠN-LỤC, có để vào đó cái chủ-ý chống-đỡ cho phong-giáo của thời bấy giờ.

Văn chương

VĂN-CHƯƠNG VÀ TƯ-TƯỞNG TRONG SÁCH TRUYỀN-KỲ MẠN-LỤC

Bộ sách TRUYỀN-KỲ MẠN LỤC, ông Nguyễn-Dữ viết theo lối văn trong sách « Tiễn-đăng tân-thoại » của Tàu mà tác-giả là Cô Tông-Cát. Toàn bộ văn viết có những chỗ biện-luận hùng-hồn, có những chỗ điêu-khắc tỷ-mỷ, chỗ tươi-đẹp như bức tranh màu lộng-lẫy, chỗ vang-dội như dòng suối chảy lô-xô; các chuyện phần nhiều có thơ hay đoạn văn tứ-lục chen vào mà những thơ văn đó đều là mỹ-diệm tiêm-tế lắm.

Tóm lại, bộ sách này, về phần văn-chương, thật có đúng như lời ông Vũ Khâm-Lân đời Lê đã khen là « thiên-cổ kỳ bút ».

Ta lại xét đến phần tư-tưởng của tác-giả.

Trong tất cả hai mươi chuyện, tuy đều có phần thần-quái hoang-đường cả, song phần nhiều các chuyện, tác-giả tuy trong khi muốn được thỏa cái ý thích múa-mênh ngòi bút phun hoa nhả gấm, nhưng vẫn dụng ý ký-thác vào đó một cái ý-nghĩa về đạo-đức luân-lý, hay một lời châm-biếm về những chính tục của đương thời. Chẳng hạn như ở trong « Câu chuyện ở đền Hạng-vương », có những câu nói như thế này: