Đạo đức và luân lý Đông Tây

Một người chí-sỉ, một bậc anh-hùng chẳng khác gì một cành hoa thơm, một tấm gương sáng, ai mà chẳng quí, chẳng trọng, chẳng thích, chẳng ưa.

Hiện nay trong nước Việt-Nam ta có hai người chí-sĩ, hai bậc anh-hùng mà cụ Phan-châu-Trinh là một người trong hai người đáng tôn, đáng kỉnh ấy. Trong nước đã có một người chí-sĩ như thế, người trong nước há lại không biết trọng biết quí ru? Một nhà đã có một cành hoa thơm, một tấm gương sáng như thế người trong nhà há lại không biết lựa bình sành, giá mun để cặm vào, treo lên cho mọi người trong nhà được hưỡng cái hương vị thơm tho ấy, soi cái bức gương trong sáng ấy ru?

Nhà có cành hoa thơm, bức gương sáng ấy là nhà Việt-Nam. Những người trong nhà ấy là anh em đồng-bào từ đầu sông Lô-giang núi Tãn-sơn đến cuối vụng Hà-tiên doi Camau vậy. Chúng tôi cũng là người trong nhà: (nhà Việt-Nam) việc cắm hoa vào bình, treo gương lên giá là việc bổn phận há vì thẹn bất tài mà không gắng làm việc bổn phận ru?

Chép lại một đoạn tiểu-sử của một bậc chí-sỉ cho mọi người trong nước xem, kể lại những nổi đau đớn lòng của một người ái-quốc cho mọi người trong nhà nghe há không phải là một việc đáng làm dư? Vì vậy cho nên mới có đoạn lược-sử nầy:

Vẩn biết người chí-sỉ thì phải đau đớn nhiều, có đau đớn nhiều mới nên người chí-sỉ; nhưng than ôi! sự đau đớn của người chí-sỉ vẩn khác lạ hơn sự đau đớn của người thường nhiều. Cụ Phan-châu-Trinh là người đả chan chứa những nổi đau đớn mà người thường chưa tầng có. Cụ đau lòng vì nước từ khi còn bé, cụ đau lòng vì đời từ khi cụ mới biết nổi thảm hại của đời đến nay; mà biết đâu! sau nầy cụ không mang những sự đau đớn ấy theo cụ trong lúc cụ sẻ từ giã cỏi hồng trần nầy mà về nơi tuyền đài kia vậy.

Cụ sanh năm 1872 (Nhâm-Thân) tại làng Tây-Lập huyện Hà-đông (nay đổi làm phủ Tam kỳ) tỉnh Quảng-Nam xứ Trung-Kỳ. Lúc còn nhỏ cụ học nho. Cụ người rất thông minh nhưng lại rất nhát học (làm biến). Dạy những câu tam-hoàng ngủ-đế thì cụ quên, nhắc đến chuyện Hưng-Đạo, Trưng-vương thì cụ nhớ, thầy học thấy vậy cũng chìu lòng để cho cụ tự do học nam-sử. Ông cụ cố là nhà quan vỏ, lại thêm lúc ấy trong nước chuộng về vỏ bị (lúc nầy người Pháp đả lấy sáu tỉnh NamKỳ) cho nên đến 13 tuổi cụ phải xếp bút nghiêm sang việc cung đao. Bỏ văn sang vỏ như thế là vì lòng ái-quốc và lẻ cung cầu tự nhiên (la loi d’offre et de demande) vậy. Lúc ấy cụ những tưởng đem côn quờn ra vùng vẩy với non sông, lấy vỏ nghệ ra tiểu trừ bọn ngoại khấu; nhưng than ôi! sau khi cụ nghe thất thủ Kinh-Đô (Prise de Huế) sau khi xét việc vỏ bị của người Pháp hoàn thiên hơn của người mình nhiều không thế lấy gươm đao chống với súng đạn được, cụ liền bỏ về làm ruộng. Lúc nầy cụ mới 15 tuổi. Ôi! một người thiếu niên 15 tuổi thì biết bao nhiêu là hy-vọng tương lai, thế mà, người thiếu niên xuất chúng như cụ lại phải vất cả hy vọng bỏ về cày sâu cuốc bẩm trong mấy năm trường; thật cũng đau đớn thay!

Cụ là người có chí lớn; tuy làm ruộng mà vẩn để mắt đến việc nước luôn. Cụ thấy bọn văn-thân ra đầu thú, làm quan phạm nhiều đều tàn bạo hại dân, đau lòng không thể nào ngồi yên được, phải nhãng bỏ cày bừa ra theo việc bút-nghiên.

Người không biết cụ, thấy như vậy tưởng cụ là người ham bả vinh-hoa ưa mồi phú-quí, nhưng cái tâm thuật của cụ không phải như thế. Cụ chỉ mượn con đường khoa-cử để tiện thi hành chánh-sách của mình mà thôi. Cụ mong ra làm quan đặng đánh đỗ bọn tham-quan ô-lại, cụ mong thi đậu đặng ra cứu thế độ dân, chớ chẳng phải như ai mong xinh xang áo rộng quần điều, ngất ngưởn đai vàng mão bạc mà quên hết những sự nhục …