Tản Đà tùng văn

Tản-Đà-thư-điếm khai trương, chủ-nhân xin có mỗi thứ văn một vài bài in bán rạo hàng cho vui, nhân gọi là « Tản-Đà Tùng-văn » nhời tựa rằng:

« Nghĩa chán đời ra làm sao? » từ khi bài luận ấy ra đời, đời dẫu đáng chán đến thế nào, ta cũng càng không chán. Ta dẫu không chán, cũng không biết lấy chi cho khỏi phụ cùng đời. Ta nghĩ ta sinh ra đời, sống ở đời chỉ có ở văn, thú ở đời chỉ có ở văn, hoặc có thể giả nợ đời được chút nào cũng chỉ có ở văn. Đời với ta, ta với văn, văn với đời, như có một mối tình liên-lạc không thể rướch. Tơ lòng vấn-vít, mái tuyết lâm-râm, ta với đời trăm năm kết bạn; núi Tản đương xanh, sông Đà chưa cạn, đời với văn muôn vạn ngàn năm!

Nguyễn-khắc-Hiếu.

1922.

Ở đời thế nào là phải

TẢN-ĐÀ TÙNG-VĂN

Ở đời thế nào là phải

Hòn đá tảng nặng hơn cái lông chim, cột giây điện cao hơn cây cỏ may, nước hồ Tây nhiều hơn trong lọ nhật-nguyệt-thủy, như thế thời thực dễ đoán-định. Người ta ở đời, nói một nhời, làm một việc, muốn đoán-định thế nào là phải, nghĩ mà khó thay! Các vật có hình chất ở trong thế-gian, đã có những phép cân, đo, lường có hình của thế-gian để xem biết nặng nhẹ, giài ngắn, cáo thấp, nhiều ít; các vật không có hình chất ở trong thế-gian, muốn xem biết thế nào là phải, thế nào là không phải, cũng phải đợi thế-gian có phép cân, đo, lường vô hình. Hiện nay thế-gian chưa có phép cân, đo, lường vô hình thời người ta ở đời, nói một nhời, làm một việc, thế nào là phải, muốn đoán-định nghĩ mà khó thay! Ý bởi thế cho nên từ xưa đến nay, những ý-tưởng cùng sự-công của người đời, phải hay không, thường không có định-luận. Trong thế-gian thường có một hạng người không cần thế nào là phải, lại thường có một hạng người trái cưỡng lấy làm phải, lại thường cũng có một hạng người thế nào cũng là phải, ba hạng người ấy, không thể lấy cái phải mà nói; nói những người thật yêu quí cái phải, nhiệt-tâm cầu lấy phải, mà thế nào cho là phải, thực khó. Ở đời quả không có thế-nào là phải thời thế-gian không có một chữ « phải »; nay thế-gian đã có một chữ « phải » thời ở đời tất cũng có thế nào là phải. Vậy thế nào là phải, ta ở đời, ta thử phải luận.

Muốn biết ở đời thế nào là phải, trước nên lấy những ý-tưởng, sự-công của người đã ở đời, xét cho đến những chỗ khó phải. Nay tạm lấy ba điều để xét, như sau này:

1• Tự mình nghĩ làm phải mà chưa hẳn đã phải. — Một điều này, ở mọi người thường không nói chi, càng những người tai mắt trong xã-hội xưa nay, càng có như thế lắm. Nay như thiện, là người đời lấy làm phải; ác, là người đời lấy làm không phải. Đông tây các sách vở lưu-truyền, từ đạo-học, triết-học, sử-học, cho xuống đến tiểu-thuyết, kịch-bản, thuật những sự-tích, tâm-lý, ngôn-luận của người thiện, là có ý để khuyên người đời nên làm thiện; thuật những sự-tích, tâm-lý, ngôn-luận của người ác, là có ý để răn người đời đừng làm ác. Tuy vậy, những sự-tích, tâm-lý, ngôn-luận của người thiện ở trong sách, chưa dễ đã khuyên được người đời làm thiện; những sự-tích, tâm-lý, ngôn-luận của người ác ở trong sách, chưa dễ đã răn được người đời đừng làm ác mà thường lại khiến cho những kẻ bất-lương vô-đạo theo đó mà bắt-chiếc, cùng nhau chuyền-tập, bồi thêm cái phong-khí sấu của thế-gian. Nếu từ xưa đừng có những sách-vở lưu-truyền thời thế-gian đến nay chưa hẳn đã nhiều những ác-đức như thế vậy. Vậy thời tự những người làm ra các sách-vở đó, nghĩ lấy làm phải mà quả đã là phải chưa? Lại thử xem như các đạo-giáo lưu-hành trong thế-giới, đạo Nho, đạo Thích, đạo Gia-tô..., ấy đều bởi các vị thánh-nhân đời xưa, mỗi đạo có một đạo-lý riêng mà đều lấy cứu …