Vương Dương Minh

« Nhân tâm duy nguy! »

S. O. S của Nghiêu. Thuấn phóng ra.

Xa lắm trong thời gian.

Bốn ngàn ba trăm năm về trước.

Ngàn muôn đời sau nữa. phấn phát cấp cứu biết mà được chưa.

Ông Khổng đã ra tay.

Công vẫn luống

Xuống hai ngàn năm sau Vương Dương Minh tiếp báo nguy

Nguy đến lớp ta đây rất khẩn cấp

Ai đó tổ chức cứu nhân tâm?

Hãy tra cứu tổ chức trước mình

Khuyết đâu, bổ đó.

⚉

Đó không là sứ mạng của tôi

Tôi chỉ như Cửu Giang Tư Mã thương đĩ bến Tầm Dương. « cùng một lứa bên trời lận đận ».

Không nghĩ đến Vương Dương Minh, ắt tôi sẽ nghĩ đến Spinoza ở Rijnsburg. hay Voltaire ở nước Anh, hay M de Staël ở nước Đức, hay nữa Victor Hugo ở đảo Jersey.

Đều là những trang nên sự nghiệp văn chương tư tưởng trong cơn vận kiển thời quai.

Tân Uyên, 22 Octobre 1943

PHAN VĂN HÙM

N. B — Xét mình tự học không đủ hiểu văn tàu. tôi chép nhiều bài dịch của ông Tùng Vân Nguyễn Đôn Phục và trích vài đoạn của ông Quán Chi Đào Trinh Nhất để vào sách nầy. Tôi mang ơn hai ông nhiều lắm

Tôi tiếc nỗi viết xong sách nầy mới thấy những bài khảo cứu nghị luận của ông Quán chi. Không thế tôi đã trích nhiều của ông, hoặc đã dựa theo ông.

Phần « Học Thuyết » có trích dẫn nhiều nguyên văn của Vương Dương Minh, nhưng chỉ phỏng dịch hoặc bởi không tiện, hoặc bởi không kham dịch đúng từng chữ

Học giả Âu Châu có lệ trích văn tư tưởng không được quá năm hàng. Đây xin miễn cái lê tốt đẹp ấy.

Những chữ « thời », chữ « mà » dư, những câu lặp lại có khi ba bốn lượt, đều là cố ý cho rõ nghĩa. Thật làm phiền độc giả

Phần nhất — I

I. — THẾ HỆ

Dây-dưa dằng-dặc ngót một ngàn sáu trăm năm, cánh họ Vương, trong lịch sử nước Tàu, được lắm thuở lẫy-lừng hiển hách. Tướng, tướng, công, hầu, vũ công, văn trị, một vinh dự nào cũng không thiếu cho cánh họ nầy.

Đời tiền Hán, triều vua Tuyên Đế (73 tới 49 trước tây nguyên) có Vương Cát 王 吉 làm quan đến chức Gián-nghị Đại-phu 諫 議 大 夫.

Xuống đời Tấn, có Vương Lãm 王 覽, người ở Lâm Nghi 臨 沂, đất Lang Da 瑯 琊, trong tỉnh Sơn Đông ngày nay, làm quan đến chức Quang-lộc Đại-phu 光 祿 大 夫, mất vào năm Hàm-Ninh thứ tư (278 sau tây nguyên) thọ bảy mươi ba tuổi.

Vương Lãm là em khác mẹ của Vương Tường 王 祥, một trong nhị-thập-tứ hiếu tức là người « nằm giá », mà Nguyễn Đình-Chiểu đã kể trong truyện Lục Vân Tiên:

Suy trang nằm giá, khóc măng

Hai-mươi-bốn thảo chẳng bằng người xưa.

Cháu nội của Vương Lãm có một bậc danh nhân mà trong văn-chương nước ta vẫn nhắc-nhở đến. Cũng nơi truyện Lục Vân Tiên có câu:

Xem đà đẹp-đẽ hòa hai,

Kìa dâu nam-giản, nọ trai đông-sàng

Nguyên có quan Thái-úy là Khích Giám 㕁 鑒 muốn kén rễ, sai môn nhân đến chọn trai ở nhà Vương Đạo 王 導 là một vị quan ra vào tướng tướng ở miếu đình. Vương Đạo bảo đi sang chái đông mà xem con em của mình. Sai nhân xem xong, về thưa cùng Khích Giám; con em nhà họ Vương có lắm người tuấn tú, nghe tôi đến chọn rễ cho ngài thì làm ra dáng căng trì nghiêm-cẩn, duy có một chàng nằm khềnh trên giường mé đông mà ăn bánh tuồng như không hay biết chi cả. Khích Giám cười rằng: đó sẽ là rễ quí của ta. Hỏi ra, anh chàng nằm trên đông sàng đó là cháu kêu Vương Đạo bằng chú, tên Vương Hy Chi 王 義 之, tự Dật Thiếu 逸 少.

Truyện Kiều của Nguyễn Du, thời có câu:

Khen rằng bút pháp đã tinh,

So vào với thiếp Lan-Dình nào thua.

Thiếp nầy vốn của Vương Hy-Chi viết ra ngày mồng ba tháng ba năm quí sửu, nhằm năm Vĩnh Hòa thứ chín (353 sau tây nguyên) với nét bút; phiêu phất thì như dáng mây trôi, cất ngửng lên thì giống tuồng rồng kinh sợ.

Trong tập Dương Từ Hà Mậu (chưa hề xuất bản) của Nguyễn Đình Chiểu, lại cũng nhắc đến Vương Hy Chi với câu:

Vốn không học thói Lan Đình