Phật giáo đại quan

Tôi không chủ-ý xuất-bản sách này.

Nguyên năm trước tôi có soạn một bài « Phật-giáo lược-khảo » đăng trong Nam-phong-tạp-chí, các bạn đọc báo nhiều ông viết thư khuyên nên in riêng ra thành sách, nói rằng người nước ta theo đạo Phật nhiều mà ít người biết duyên-do đạo Phật thế nào, nếu có được quyển sách giảng-giải rõ-ràng thời cũng không phải là không có ích.

Kế đấy Hội Trí-tri ở Hà-nội mời tôi diễn-thuyết. Tôi bèn nhân bài khảo trước đã đăng báo, làm một bài diễn-văn về đạo Phật, để đọc cho các quan-viên Hội nghe. Bài khảo trước là làm theo lối « nghiên-cứu », có ý sưu-tầm kỹ-lưỡng, biện-bạch phân-minh, không phải là một bài thông-luận thường; bài diễn-văn thời viết để nói ở chỗ công-chúng, nên có phần phổ-thông hơn.

Sau khi diễn-thuyết, ông chủ nhà Đông-kinh-ấn-quán có ngỏ lời xin phép tôi in bài diễn-văn ra thành sách. Tôi có ý ngần-ngại, vì bản-tâm không định viết để xuất-bản, song nhớ lại lời khuyên của các bạn đọc báo Nam-Phong, tôi cũng bằng lòng để cho Đông-kinh-ấn-quán in vậy.

Bởi thế nên sách này vốn không định xuất-bản mà được cái danh-dự — tức là cái nguy-hiểm — đem công-bố ra đời.

Nhưng mong rằng độc-giả cũng lượng cho cái sơ-tâm của tác-giả vậy.

Ngày tháng 4 năm 1924.

Phạm Quỳnh

Mở đầu

PHẬT-GIÁO ĐẠI-QUAN

佛教大觀

(Diễn-thuyết ở hội Trí tri Hà-nội

ngày thứ năm 13 tháng 1 tây năm 1921)

Thưa các Ngài,

Lần này lại đến lượt tôi diễn-thuyết. Lần trước tôi đã diễn về truyện Kim-Vân-Kiều, là có ý muốn đem một áng văn-chương cũ của nước nhà, phô-bày những chỗ hay chỗ khéo, để chứng rằng thơ văn nôm ta ngày xưa cũng có giá-trị, và nếu bây giờ biết khéo tập-luyện thời sau này cũng có thể trở thành một nền quốc-văn xứng-đáng. Tuy diễn được hết cái tinh-thần trong truyện Kiều thật cũng là khó lắm, song nói về văn-chương kể còn là dễ, vì người nói dẫu có vụng-về mà còn có thể nhờ câu thơ câu văn của cổ-nhân đưa-đẩy, người nghe không đến nỗi chán lắm. Lần này tôi cố-ý đánh-bạo chọn một đầu bài khó hơn: tôi định nói về đạo Phật.

Đạo Phật là một đạo thâm-trầm uyên-áo, nay đem diễn ra tiếng ta là một thứ tiếng còn nông-nổi non-nớt, sao cho nói hết được những nghĩa-lý sâu-xa? Đó là một sự khó.

Lại còn sự khó nữa, là đời này là một đời hoạt-động cạnh-tranh, mà đạo Phật là một đạo vô-vi đạm-bạc, ở đời này mà giảng đạo ấy, chẳng là trái-ngược lắm rư? Người ta đang cần phải hăng-hái làm-ăn, hăm-hở tấn-tới, mà đem khuyên những sự nhẫn-nhục từ-bi, xả-thân phổ-cứu, khác nào như tưới nước lã vào đám lửa nồng, chẳng làm cho người ta nhụt mất cái chí tiến-thủ, tiêu mất cái khí nhiệt-thành đi rư? Đó là sự khó thứ nhì.

Còn một sự khó thứ ba nữa, là hội Trí-tri là một hội học, mà lệ thường các hội học là phàm những vấn-đề về chính-trị, về tôn-giáo, không nên nghị-luận đến, một là sợ xúc-phạm đến quyền chính-trị đương-thời, hai là sợ can-thiệp đến quyền tín-giáo tự-do. Nay giữa trong một hội học mà nói về truyện đạo-giáo, đem một tôn-giáo ra mà bình-phẩm, mà tán-dương, chẳng là trái với thể-lệ hội học rư?

Ấy diễn-thuyết về đạo Phật có những nông-nỗi khó như thế. Trước khi vào đầu bài, tôi hẵng xin phép các Ngài cho tôi biện-bạch các lẽ để giải-quyết mấy sự khó-khăn đó.

Nói rằng tiếng ta còn non-nớt, văn ta chửa thành-hình, thời sự đó quả như thế. Song tiếng sở-dĩ non-nớt là bởi ít người dùng đến, văn sở-dĩ chưa thành, là bởi ít người chịu tập. Ngoài những câu nhật-dụng thường-đàm, động nói đến những sự cao-kiến một chút, thời xưa kia dùng chữ nho, ngày nay dùng chữ tây, lấy văn-chương ngoài làm hay hơn những giọng nôm-na mách-qué của nước nhà, như thế thời đời kiếp nào cho …